بازی ونقش آن در خلاقیت کودکان
نقش بازي در رشد خلاقيت شاگردان
مقدمه:
در حوزه تعلیم و تربیت باید از نقش مهم و سازندهی «بازی» در تدریس و آموزش مفاهیم، اطلاع کافی داشت. بازی، فعالیتی است صرفاً برای لذت و شادی. به قول پروفسور «ژان پیاژه» بازی، تفکر کودک است.
بازی، آموزش را حالت نشاط و شادی میبخشد. از انواع بازی ها، بازی های آموزشی هستند که در ایجاد انگیزه و پرورش خلاقیت شاگردان تأثیر فراوانی دارند.
همانطور که گفته شد، بازی در ظهور خلاقیت، نقش فعالی دارد. بازی موجب حرکت و به کارگیری ذهن شاگرد در کسب تجربه و حل مسايل میشود. برانگیختن ذوق و علاقه شاگرد به وسیله بازی باعث ایجاد تفکر همگرا در ذهن بچهها میگردد. معلم در انتخاب بازی باید دقت لازم را داشته باشد تا آن را با توجه به سطح آگاهی و مهارت شاگرد و منطبق با موضوع درس انتخاب کند؛ زیرا شاگرد زمانی اعتماد به نفس لازم را داراست که مهارت کافی را به دست آورده باشد.
در خلال بازی، کودک بیشتر از حواس خود استفاده میکند و این عمل سبب تقویت حواس او میگردد. در خلال بازی های گروهی، کودکان انعطافپذیری، نوبت گرفتن و اجتماعی شدن را آغاز میکنند و رضایت خود را تا گرفتن نتیجه به تأخیر میاندازند و استقامت و انتظار کشیدن را در خود تقویت میکنند.
كودكان در گرو بازی؛ شجاعت، راستگویی، تصمیمگیری و نوآوری کسب کرده و این در نهایت به تقویت شالوده حیاتی آنان میانجامد.
شاگردان با بازی کردن تجربیات مختلفی کسب نموده و از این تجربیات برای اهداف آینده خویش استفاده میکنند.
لذا لازم است مربیان تربیتی با فراهم نمودن امکانات و ابزارهای مناسب آموزشی- پرورشی، گامی در جهت غنیسازی ابعاد فکری و شکوفایی استعدادهای شاگردان بردارند.
پیامبر اکرم صليالله عليه و آله و سلم میفرمایند:
”بازی کنید و تفریح داشته باشید؛ اما به شرط دینداری؛ زیرا بدون آن، معنا ندارد“.
اسلام توصیه میکند، پدران و مادران امکانات لازم را برای بازی کودکان فراهم کنند و خیال نکنند در صورت بازی با فرزندانشان، اقتدار آنان خدشهدار خواهد شد.
شرحی بر فلسفه بازی از دیدگاه دانشمندان:
بازی، آموزشِ لذتبخشی است که در آن، شاگردان با فعالیت های لذتبخشی آموزش میبینند.
”یوهان آموس کومینوس“: عقیده داشت”تمام تلاش من برای آن است که کار فرسایندهی مدرسه را به بازی و سرگرمی بدل کنم“.
او همچنین معتقد بود: ” روش آموزش، باید با توجه به توانایی و دلبستگی شاگردان برگزیده شود“.
”روسو“ معتقد است: ”به جای پند و اندرز و همچنین منع کردن و بازداشتن، بهتر است زمینهای برای حرکت، فعالیت، بازی و ورزش پدید آوریم“.
همچنین «فروبل» میگوید: ”بازی کردن، طبیعیترین راه آگاهی به محیط و آگاهی به خود است؛ زیرا بازی، آزاد ترین فعالیت است و همه هستی کودک چون یک کل، در آن جلوهگر میشود“.
”افلاطون“نقش بازی را در رشد و پرورش کودکان و نیز تحول منش آنان بهخوبی میشناسد. همچنین بازی را زمینهای میداند برای شناختن تواناییهای آنان.
”ویلیام جمس“ معتقد است: ”غریزه بازی و میل به بازی، ناشی از غریزه نزاع و زورآزمایی است“.
“اسپنسر“، بازی را وسیلهای برای مصرف انرژی انباشته و اضافه میداند
در این راستا، «سقراط» نقش بازی را نه تنها در رشد و پرورش کودکان و نیز در تحول منش آنان میپذیرد بلکه آن را زمینهای میداند برای شناخت تواناییهای آنان.
اما بازی در مکتب مقدس اسلام، برای تزکیه و پیشرفت انسانها و پرورش جسم و روح آدمها تلقی میشود.
.
ارزش تربیتی بازی
بازی به دانشآموزان درس چگونه زیستن را میآموزد، به آنان درس اخلاق یاد میدهد، ضوابط و مقررات را به آنان آموزش میدهد و به همه میآموزد اگر در زندگی میخواهند موفق باشند باید از تکرویها دوری گزینند و به سمت قواعد کلی و دستهجمعی گرایش پیدا کنند تا به وضع مطلوبی دست یابند.
مربیان میتوانند از بازی بهره فراوان گیرند. شاگرد از طریق بازی و ضمن آن، طرز رفتار با هم سالان و بزرگ سالان را میآموزد، به نظم و تربیت و رعایت مقررات عادت میکند، مبارزه با دشواریها را فرا میگیرد، آفرینندگی و ابتکار در وی رشد و پرورش مییابد و آداب معاشرت و همکاری دوستانه را یاد میگیرد.
بازی به کودک کمک میکند تا دنیایی را که در آن زندگی میکند بشناسد، بفهمد و میان واقعیت و تخیل فرق بگذارد.
شاگرد هنگام بازی دربارهی خود و دیگران و رابطهاش با آنها چیزهای زیادی یاد میگیرد. بازی به او فرصت میدهد تا تجربه کند و تواناییهای خود را به آزمایش بگذارد. آن هم بدون آنکه مجبور باشد مسؤولیت کامل اعمال خود را به عهده بگیرد.
بازی وسیلهای طبیعی برای ابراز احساس و عاطفهی بچهها میباشد. آنها از طریق بازی فرصتی مییابند تا احساسات درونی خود را که ناشی از تنشها، ناکامیهاست، به نمایش بگذارند. اگر بازی، خوب و اندیشیده شده باشد، به کودک فرصت میدهد تا بهتر کار کند و بیشتر یاد بگیرد. فهم اجتماعی او بالا میرود و اخلاقش ساخته میشود.
والدین هم باید به بازی کودک اهمیت بدهند و آن را عامل بسیار مهم در جنبههای مختلف رشد کودک بدانند و همیشه او را به سوی هدفهای سازنده موردنظر، و مناسب سن و وسالش، سوق دهند.
نقش بازیهای خلاقانه در بروز خلاقیت شاگردان
n خلاقیت در بازی زمانی به منصهي ظهورمی رسد که کودکان، خود را در انواع بازیها سهیم بدانند.
بازی های خلاقانه برای بیان تمایلات، احساسات، علایق، ارزش ها و اعتقادات کودکان بوده و تکیهگاهی برای قضاوت آنان است. این بازی ها به خلاقیت کودکان کمک میکند و کودک در خلال بازی به ابتکار و اکتشاف میپردازد. مسايل را حل و اعتماد به نفس و جرأت پیدا میکند.
کشیدن یک نقاشی میتواند برای کودک آرامش و آسایش فراهم سازد و کودک را از تنشها و فشارها برهاند. وسایل این گروه از بازیهای آموزشی شامل نقاشی، مدادرنگی، گچ، خمیر، موم و سایر موادی است که کودک میتواند با آنها چیزهایی بسازد و ارايه دهد.
بازی، نقشي بسيار مهم دارد و پرورشدهندهی روح و سبب شادی و انبساط خاطر کودکان میشود. بازی ها، سطح افکار و روحیه را دوچندان میکنند و فقط در حیطه ورزش خلاصه نمیشوند. بازی های آموزشی با وسایل متناسب با سن و فکر كودكان، نقش بزرگی در بارور ساختن افکار آنان دارد. بازی با هر وسیلهای به بچهها آرامش روحی میبخشد و آنان را در مسیر زندگی تحصیلی و فهم مطالب درسی کمک میکند.
n بازی به بچهها یاد میدهد که مسیر خوب و بد را انتخاب کنند و از مسیری که زیانآور است دوری کنند و از طرفی، بازی سبب رشد فکر و اندیشههای نو و بکر دانشآموزان میشود.
n بازی یکی از فعالیتهای ورزشی است که نقش مهمی در تأمین نیازها و احتیاجات جسمی و روحی کودکان داشته؛ همچنین در کودکان خلاق، نظم و هماهنگی همهجانبه بوجود ميآورد و امکان تفکر و اندیشیدن را در آنها فراهم میسازد.
اما اگر بخواهیم بازیها تاثیر بهسزایی در روند خلاقیت داشته باشند، باید مسیر بازی را تعیین نماييم تا کودکان، خود هدفها را پی گیری نمایند. و از این طریق است که تفکر خلاق، در کل زندگی کودک و پیشرفت تحصیلی او مشاهده میشود.
منابع:
- باباجان، مهری (بوندارفکو. آرک، مواتوسیک)، 1366، نقش بازی در پرورش کودکان، تهران، نشر دنیای نو.
- حجاریان، احمد (ویرجینیا اسکین)، 1365، بازی درمانی، تهران.
ـ نقیبزاده، دکتر سیدعبدالحسین، نگاهی به فلسفه آموزش و پرورش، چاپ هشتم،
پاییز 1376.
سيدجعفر شاهنوري- استان مازندران